10.Sınıf Dil ve Anlatım Kitabı Cevapları (Zambak Yayınları)

10.Sınıf Dil ve Anlatım Kitabı 2.Ünite:Anlatımın Oluşumu (Sayfa:60,61,62,63,64,65)

7. Anlatımın Oluşumu

Hazırlık

  • Dizelerinin sırası karıştırılmış aşağıdaki şiiri ve cümlelerinin yeri karıştırılmış nesir parçalarını an­lamlı birer metin hâline getiriniz.

Kimsesiz odanda kış geceleri,

İçin ürperdiği demler beni an!

De ki: Rüzgâr değil, odur haykıran!

De ki: Odur sarsan pencereleri,

 

Evrende gördüğümüz, binlerce ışık yılı yarıçapında dev galaksileri bile atomun oluşturduğunu biliyor musunuz?

Biliyorsunuz da hiç düşündünüz mü?

Düşündüğünüzde ve evreni “tümevarım” metoduyla incelediğinizde en küçük parçaların en büyük yapıları oluşturduğunu görürsünüz

İnsan da böyle değil midir?

Gözümüzle göremediğimiz atomlar hücreleri, hücreler dokuları, dokular organları, organlar sistemleri oluşturmaz mı?

Peki dil için aynı şeyleri düşünebilir miyiz?

 

  • Cümleler arasındaki bütünlüğü oluşturan ögeleri belirleyiniz.

Bir cümlenin bir araya gelebilmesi için kelimeler arasında bağdaşıklık ve bağlaşıklık bakımından uyum olması gerekir. Sözdizimi Türkçeye uygun olmalı. Noktalama işaretlerini doğru kullanmalı. Cümlelerin bağlamları doğrul kurulmalı.  Anlatım bozukluklarından kaçınılmalı.  Anlatımda duruluk ilkesinde faydalanmalı.

 

Bilgisayar, televizyon gibi araçların parçaları yanlış monte edilirse nasıl bir sonuç ortaya çıkar? Be­lirtiniz.

Yavuz Bülent BAKİLER ’in “Sözün Doğrusu” adlı kitabını bularak okuyunuz.

 

  • Aşağıdaki resimden hareketle kelimelerde anlamın nasıl oluştuğunu belirtiniz.

Resimdeki parçalardan anlaşılan o odur ki küçük küçük parçalar birleşerek bir anlam ifade etmektedir. Ama  burda önemli olan parçaların bir uyum halinde bir araya gelmedi gerekir. Bu bize bir metin oluşabilmesi için sesler harfi, harfler heceyi, heceler kelimeyi, kelimeler cümleyi, cümleler paragrafı, paragraflar  metni oluşturur. Bunların bir arada olması için uyum gerekir.

 

İnceleme

1. Metin

Sözün Doğrusu

2. Metin

Dil

Metin İnceleme

1.  İlk metinde  dil bilgisi kurallarına ve sözcüklerin anlam bağlantısına uyulmuş mudur? Metinden hareketle açıklayınız.

1. Sözcüklerin anlam inceliklerine dikkat edilmemiş. Özellikler bağdaşıklık ve bağlaşıklık kuralları ihlal edilmiştir.

2.  İlk metinde ifade edilenler hâlin gereğine uygun mudur? Niçin?

2. Halin gereğine uygun değildir. Çünkü bu tarz bir ifade tarz hayatın akışı içerisinde yapılan bir tarz değildir. Türkçeye de uygu değildir.

3.  İlk metindeki anlatım bozuklukları metni nasıl etkilemiştir? Tartışarak belirtiniz.

3. Anlatım bozuklukları metni elbette olumsuz etkilemiştir. Çünkü metni oluşturan söz ve söz öbekleri arasındaki anlam ve mantık bağıntısına uyulmamış, metni oluşturan söz öbekleri arasındaki dil bilgisiyle ilgili unsurlar göze ve kulağa rahatsızlık verecek şekilde yanlış kullanılmıştır.

4. İlk metindeki konuşmalar dilimize zarar vermekte midir? Dilimizi korumanın, doğru ve güzel ko­nuşmanın önemini düşünerek tartışınız. Sonuçları sözlü olarak ifade ediniz.

4. Dile zarar veriyor. Dilimizi korumak için kişiler de  üzerine düşeni yapmalıdır. Ne olacak sanki , şakalaşıyoruz ya da şakadan söylüyoruz  diyerek ortaya atılan bu tarz konuşmalar belli zaman sonra günlük hayatın içinde yerini alıyor ve dili yozlaştırıyor. “Benim dememle mi düzelecek sanki “ dememeli kişi üzerine düşen  konuşmayı en uygun şekilde yapmalıdır.

5. Yazar, ikinci metinde bağdaştırma ve bağlaşıklık kavramlarını nasıl tanımlıyor? Örneklerle açıklayınız.

5. Sözcüklerin yeni bir anlam ifade etmek için bir araya gelerek oluşturduğu söz gruplarına bağdaştırma denir. Bağdaştırmalar, yaygın olarak kullanılan sözcüklerle oluşturulabildiği gibi birbiriyle anlamca pek uyuşmayan sözcüklerle de oluşturulabilir. Bağdaştırma, sanatsal metinlerde çok sık rastlanan bir özelliktir. Örneğin; “şehrin kalesi” ifadesi alışılmış bağdaştırma iken “aşkın kalesi” ifadesi alışılmamış bağdaştırmadır.

Metni oluşturan söz öbekleri arasındaki dil bilgisiyle ilgili unsurların göze ve kulağa seslenmesine ise bağlaşıklık denir. Buna göre; adıllar, belirteçler, ön adlar, tamlamalar, durum ekleri, fiil çatısı, cümle öğeleri ve vurgusu vb. bağlaşıklık unsurlarıdır. Örneğin; dilbilgisiyle ilgili anlatım bozuklukları bağlaşıklığa uymayan anlatım bozukluklarıdır.

6.  İkinci metinden hareketle bağdaştırmaların kaça ayrıldığını ve işlevlerini örnekler vererek açıklayınız.

6. İkiye ayrılır. Alışılmış bağdaştırma  ve alışılmamış bağdaştırma..

 “Tamlama, deyim gibi söz varlığı içindeki öğeleri ve tümce ya da sözcükleri anlamlı, kabul edilebilir birimler halinde bir araya getirmeye bağdaştırma denir”.

Örneğin: körpe salatalık , çıkmaz sokak, ilk göz ağrısı gibi örnekler verilebilir.

Alışılmamış bağdaştırma: “Anlam belirleyicileri, anlam ayırıcıları arasında uyum bulunmayan birleştirmeler

Örneğin: körpe merdiven, dilsiz hayaller, korkunç kıyafet vb.

Dilsiz insan, alışılmış bağdaştırma iken dilsiz hayaller alışılmamış bağdaştırmadır. Bağdaştırma yapılarak metinlerde kullanılan kelimeler bir araya gelerek yeni anlamlar oluşturur. Bu sayede aynı durum ya da olayı farklı sözcüklerle ifade edebilme olanağı elde ederiz.

 

Anlama ve Yorumlama

1. ETKİNLİK

Tabloda verilen özellikleri, incelemedeki metinlerden hareketle doğru – yanlış (D/Y) olarak değerlendiriniz. Tablodan ve metinlerden hareketle bağdaşıklığın ve bağlaşıklığın önemini tartı­şınız. Sonuçları maddeler hâlinde defterinize yazınız.

 

ÖZELLIKLER

1. Metin

2. Metin

Önce verilen bilgilerle sonrakiler   arasında bir ilişki, bir bütünlük var.

D

D

İfadeler hâlin gereğine uygun   kullanılmış.

D

D

Dil bilgisi   kurallarına uymamaktan doğan anlatım bozuklukları var.

D

Y

Anlam ilişkilerine dikkat   etmemekten kaynaklanan bozukluklar var.

D

Y

Ses akışını ve ahengi bozan   unsurlar kullanılmamıştır.

Y

D

 

2. ETKİNLİK

  • Dörderli gruplar oluşturup aşağıdaki metinleri okuyunuz.
  • Metinlerdeki kelime, cümle ve bölümlerin birbirine nasıl bağlandığını açıklayınız.
  • İfade biçimi ve bağlamın oluşması arasında bir ilişki olup olmadığını yorumlayınız.
  • Metinlerden hareketle metinlerin yazılış amacı ve yazarın niyeti hakkında fikir sahibi olabi­lir misiniz? Tartışınız. Sonuçları maddeler hâlinde tahtaya yazınız.
  • Aşağıdaki metinlerde bağdaştırmaları ve dilin hangi işlevlerde kullanıldığını sözlü olarak ifa­de ediniz.

 

Manzum metin

Çoban Çeşmesi

Derinden derine ırmaklar ağlar. Uzaktan uzağa çoban çeşmesi…

Ey suyun sesinden anlayan bağlar,

Ne söyler şu dağa çoban çeşmesi…

Gönlünü Şirin’in aşkı sarınca

Yol almış hayatın ufuklarınca,

O hızla dağları Ferhat yarınca

Başlamış akmaya çoban çeşmesi…

Leylâ gelin oldu, Mecnun mezarda,

Bir susuz yolcu yok şimdi dağlarda,

Ateşten kızaran bir gül arar da.

Gezer bağdan bağa çoban çeşmesi,

Ne şair yaş döker, ne âşık ağlar,

Tarihe karıştı eski sevdalar

Beyhude seslenir, beyhude çağlar

Bir sola, bir sağa çoban çeşmesi…

ALIŞILMIŞ BAĞDAŞTIRMA ALIŞILMAMIŞ BAĞDAŞTIRMA
ırmakların ağlamasısuyun sesinden anlayan bağların olması

Çoban çeşmesinin konuşması

Çoban çeşmesinin bir gül için akması,

Çoban çeşmesinin sağa sola seslenmesi

Leyla’nın gelin olmasıÇoban çeşmesinin akması

Bu metin dilin şiirsel işlevinde kullanılmıştır.

 

Mensur metin

Yapılan her şey sanat değildir. Yapılanın sanat eseri olabilmesi için o şeyin mutlaka bir sanatçı tara­fından yapılmış olması gerekmez. Ünlü bir sanatçı beyaz bir kâğıda rastgele resimler çizse ve boya dökse ortaya çıkan, sanat eseri olamaz. Eser, yapandan dolayı müzeye konabilir veya çok paraya satılabilir. Buna “kerameti kendinden” denir. Bunun tersi de mümkün. Sanatla ilgisi olmayan biri, sanat kaygısı gütmeden bir şey yapsa yapılan şey estetik değer taşıyorsa sanat eseri sayılır. Kısaca ister eski ister ye­ni yapılmış olsun, kim tarafından ve nasıl yapılırsa yapılsın, estetiği olan, izleyene haz veren, ilgi çeken her şey sanat eseridir.

Vedat ERKUL

Bu metin dilin göndergesel işlevinde kullanılmış olup alışılmamış bağdaştırma yoktur. Bilgi verici metinlerde bu alışılmamış bağdaştırmaları bulmak zordur.

 

 

  • Şiirde geçen ifadesiyle ırmakların ağlaması normal bir durum mudur? Günlük hayatta kar­şılaşılmayan yani hâlin gereğine uymayan ifadeleri her iki metinden bulunuz.

Normal değildir. Halin gereğine uygun değildir. Çoban çeşmesinin  konuşması ve çoban çeşmesinin bir gül araması günlük hayatta olan şeyler değildir.

  • Metinlerin temasını bulunuz. Metinlerdeki anlam birlikleri arasında ne tür ilişkilerin olduğu­nu ve bunların

temayla bağlantısını belirtiniz.

Birinci metnin teması “Ayrılık” , ikinci metnin teması “Sanatta Estetik”.  Metinleri oluşturan anlam birlikleri bir araya gelmezse zaten ortaya tema çıkmaz. Örneğin birinci metindeki tema ayrılık ama o ayrılık temasını ortaya koyabilmek için şiir bütünündeki anlam birliklerinin bir araya gelmesi gerekir. Yoksa tema ortaya çıkmaz.

 

3. ETKİNLİK

Öğrendiğiniz bilgileri dikkate alarak aşağıdaki zihin haritasında bulunan boşlukları dolduru­nuz.

SES   KELİME   CÜMLE   PARAGRAF   METİN

 

4. ETKİNLİK

Aşağıda dilde bağlaşıklığı ve bağdaşıklığı bozan bazı unsurlar verilmiştir. Örnek cümleler­le “bağlaşıklık ve bağdaşıklık kurallarını” eşleştiriniz.

 

Yarışanlar   tanıdıktı ama tanımamış gibi davrandım. Nesne   eksikliği
Adamın morali   bozuldu bunun üzerine kürsüden indi. Özne   eksikliği
Bilgisayarlar   yeni ama kapasitesi fazla değildi. Ek fiil   eksikliği
Kimi zaman bir ölüye ağıt   kimi zaman bir yiğide koşma bestelendi. Yüklem eksikliği
Müşteriye hizmet kaliteli ve   hızlı olması gerekir. Ek eksikliği
Derse iyi   çalışmalı testler de çözülmelidir. (not: Bu cümledeki anlatım bozukluğu,   kitapta -sehven- düzeltilerek yazılmış, dolayısıyla da tashih hatası   yapılmıştır.) Çatı   uyumsuzluğu
Sen ve ben ne   iyi anlaşıyorum. Özne-yüklem uyumsuzluğu
Yarışmalarda   kültürel ve sanat sorularını iyi cevaplarım. Tamlama yanlışı
Kasanın   şifresini bana alçak sesle fısıldadı. Gereksiz   sözcük kullanılması
Burada ucuza   buzdolabı tamir edilir. Sözcüğün   yanlış yerde kulla­nılması
Erken yaşta   eğitim önemlidir. Bilindiği gibi ağaç yaşken düzelir. Kalıplaşmış ifadelerin bozulması
Yarışmada   üçüncü olduğuna sevindim. Anlam   belirsizliği
Kesinlikle   yarın gelebilir. Anlamca   çelişen sözcüklerin kullanılması
Başarınızla bütün ülkeyi   hatta şehrimizi ve bizi sevindirdiniz. Mantık hatası

 

5. ETKİNLİK

Aşağıdaki metinde bulunan “bağdaştırmaları” gösteriniz.

Bahar geldi kirazım yine çiçek açtı. Şimdi dallar arasında görkemli bir düğün sürüyor. Çiçeklerin dü­ğünü… Yüz binlerce ak ve cilalı çiçekleriyle güneşte ya da ay ışığında, pırlantalara bezenmiş gibi pırıl pırıl ışıldayan bir mandalina ya da portakal ağacını gözünüzün önüne getirin. İşte o ağacın üzerinde yüz binlerce düğün yapılmaktadır.

Kiraz çiçekleri düğün yapıyor. Sabahları kuşlar gelip şarkılar söylüyor dallar arasında. Gece ay ışık­ları altında göğün mavisine doğru dipdiri, bembeyaz çiçeklerden bir buğu yükseliyor.

Ali ÇOLAK

  • Kiraz çiçeklerinin düğün yapması, çiçeklerin pırlanta takması, kuşların gelip şarkı söylemesi,

 

6.  ETKİNLİK

Gruplara ayrılarak aşağıdaki metinleri inceleyiniz. Bütün cümlelerin bir tema etrafında bir­leşmesi gerekirken bu birleşmeyi bozan cümleleri gösteriniz.

(III. nolu cümle bozmaktadır anlamı)

I.  Bu kitap, sanat yaşamımın değişik dönemlerinden seçilmiş ürünlerden oluşuyor.

II.  Ağırlık, 1970’lerden önce yazdığım şiirlerde.

III.  Son beş yılda dergilerde birçok şiir yayımladım ancak bu şiirleri kitaba almadım.

IV.   Anılarımda da belirttiğim gibi bunlar kendimle uzun bir hesaplaşmadan sonra oluşan şiirler.

V.   Dolayısıyla beni bütün yönlerimle okurlarıma tanıtacaktır.

(II. nolu cümle bozmaktadır anlamı)

I.  Okuduğunuz bir eserin nitelikli olup olmadığını mı anlamak istiyorsunuz?

II.  Bu, seçici bir okurun yanıtlaması gereken ilk sorudur.

III.  Onu birkaç ay sonra tekrar ele alın.

IV.   Kötüyse okumaya değmez; iyi ise değişik bir tatla karşınıza çıkar.

V.   Size yepyeni ufuklar açar.

 

7.  ETKİNLİK

Aşağıdaki metinde yazarın amacı nedir?

Bu amaç onu bağdaştırma yaparken “alışılmış” ve “alışılmamış” tercihinde hangi bağdaş­tırma türüne yöneltmiştir?

“Akla aykırı olduğu için inanıyorum.” diyen Latin şairinin herhâlde bir bildiği vardı. Gerçekte çevre­mizde olup bitenlerin kahir ekseriyeti önceden tahmin edilemeyen, hesaba geçirelemeyen, mantığa ve düz muhakemeye aykırı şeylerdir. Muhabbetin şirazesi, nefretin endazesi, aşkın hendesesi yoktur. İvazsız samimiyetin sıkletini çekecek terazi, huzurlu bir “fakirhane”nin sıcaklığını ölçecek bir termometre, kahır ve mihnetli geçirilmiş bir ömre sunulan fedakârlığın genişliğini tesbit edecek bir mikab icat edil­memiştir. İnsanlar, hayatın önceden kestirilemeyen, hendese ve matematiğe vurulamayan sürprizlerini yine hesaba ve endazeye sığmaz aykırılıklarla göğüsleyebilirler. Bilinmeyen her şey gibi kader de hesap haricidir. Hayata egemen olan rakamlar ve semboller değil kaderdir.

 

Ahmet Turan ALKAN

Kaderin önemli olduğunu vurgulamak için yazmıştır. Kader gibi soyut bir şeyi anlatmak için elbette alışılmamış bağdaştırmaları çok kullanmalıdır. Anlatım eğer bilimsel bir yapıda olsaydı o zaman bunları çokça kullanmaya gerek yoktu. Metnin türü alışılmamış bağdaştırma yapmayı etkilemiştir.

 

Ölçme ve Değerlendirme

A. Aşağıdaki boş bırakılan yerleri uygun sözcüklerle doldurunuz.

Bir metnin ve metin parçasında dil ögelerinin dil bilgisi kurallarına uyularak yan yana getirilmesine bağlaşıklık denir.

Bir metnin ve metin parçasında dil ögelerinin ifade ettikleri husus ve durumlar arasındaki anlam bağlantısına BAĞDAŞTIRMA denir.

Bağdaştırma BAĞDAŞIKLIK  ve BAĞLAŞIKLIK  ile sağlanır.

Dil birimlerini birbirine bağlayan dil kurallarının birbirine ifade ettikleri husus ve durumlar arasın­daki anlam bağlantısı yazarın TÜRKÇEYİ KULLANABİLMESİ İLE ilgilidir.

Bağdaştırma ALIŞILMIŞ  ve ALIŞILMAMIŞ olmak üzere ikiye ayrılır.

 

B. Aşağıdaki şemayı doldurunuz.

Doğru Bir “Bağdaştırma” Yapmak İçin Gereken Kurallar

1

Bağlaşıklığa   UYULMALI

2

Bağdaşıklığa   UYULMALI

3

KELİMELERİN   BİR ARAYA GETİLMESİ

4

ANLAMLI   KELİMELERİN BİR ARAYA GETİLMESİ

5

KALIPLAŞMIŞ   SÖZ ÖBEKLERİNİN KULLANILMASI

 

C. Aşağıdaki çoktan seçmeli soruları cevaplayınız.

 

1.   Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bağlaşık­lıkla ilgili bir dil hatası vardır?

A)  Dün akşam Taksim meydanından gelen haber hepimizi üzdü.

B)  Yirmi beş kişiden oluşan üniversitenin genç araştırmacılar topluluğu çalışmalarına başladı.

C)  Konuğumuzla yapacağımız söyleşiyi canlı olarak yayınlıyoruz.

D) Tabelasız durak yerlerine tabela takılacak.

E)   Kar yağışı aralıksız olarak sürüyor.

CEVAP:C

 

2.    Aşağıdaki  cümlelerin hangisinde bağda­şıklıkla ilgili bir dil hatası yoktur?

A)  Hocam beni ben de kendisini tanırım.

B)  Uzun uğraşlar sonucu hurdaya dönen araçtan cesetler çıkarıldı.

C)  Görevlilerin mavi ceket ve kravat takması gerekiyor.

D) Yolda çok sayıda askerî ve polis aracı var­dı.

E)  Bırakın yemek yapmayı patates bile soyamaz.

CEVAP:E

 

3.   Aşağıdakilerden hangisi “bağdaşıklık” kav­ramıyla ilgili değildir?

A)  Gereksiz sözcük kullanılması

B)  Sözcüğün yanlış yerde kullanılması

C)  Tamlama yanlışlığı

D) Anlam belirsizliği

E)  Sözcüğün yanlış anlamda kullanılması

CEVAP:C

 

4.      I. Bir   metnin   ve   metin   parçasında   dil öğelerinin dil bilgisi kurallarına uyularak yan yana getirilmesine “bağlaşıklık” denir.

II.  Bir metnin ve metin parçasında dil öğelerinin ifade ettikleri husus ve durum­lar arasındaki anlam bağlantısına “bağdaştırma” denir.

III.  Bağdaştırma, yalnızca gerçek anlamlı sözcüklerin kullanımıyla oluşturulur.

IV.  Bağdaştırma “bağlaşıklık” ve “bağdaşık­lık” ile sağlanır.

V.  Dil birimlerini birbirine bağlayan dil kural­larının birbirine ifade ettikleri husus ve durumlar arasındaki anlam bağlantısı, konuşmacı ya da yazarın Türkçeyi doğru kullanması ile ilgilidir.

Yukarıdaki numaralanmış cümlelerin han­gisinde bir bilgi yanlışı vardır?

A) I.         B) II.         C) III.         D) IV.         E) V.

CEVAP:C