10.Sınıf Edebiyat Kitabı Cevapları (Zambak Yayınları)

10.Sınıf Edebiyat Kitabı 2.Ünite:Yazılı Edebiyat (Sayfa 41,42,43,44,45)

3. Yazılı Edebiyat (Köktürk Yazıtları, Uygur Metinleri)

HAZIRLIK

1. Yazının kullanılması bize ne gibi kolaylıklar sağlamıştır, tartışınız. Sonuçları maddeler hâlinde yazarak sınıf panosuna asınız.

1. Tarih biliminin başlamasını sağlamıştır. Bilgilerin kalıcılığına vesile olmuştur. Bilgiler kalıcı olunca bilimin ilerlemesine vesile olmuştur.

2. Köktürk Yazıtları’yla ilgili bir sunum hazırlayınız ve bunu sınıfta gösteriniz.

3. Köktürk Yazıtları’yla bulunduğu yeri ve yazıların özelliklerini araştırınız.

3. Moğolistan’ın kuzeyinde, Baykal gölünün güneyinde, Orhun ırmağı vadisindeki Koşo Saydam gölü yakınlarındadır.

*             Göktürkler tarafından 8. yy’da Göktürk alfabesiyle yazılmıştır.

*             Türk edebiyatının ilk yazılı örneği olarak kabul edilir.

*             Türk töresinden,  geleneğinden ve devlet siyasetinden bahseder.

*             Tarih,  coğrafya ve edebiyata kaynaklık etmiştir.

*             Türk edebiyatının ilk nutuk (söylev) örneğidir.

*             Türk adı ilk kez geçer.

*             Bir kısmı Çince yazılmıştır.

*             Çinlilerle ilgili mücadeleler anlatılır. Halkla birlik mesajı verilmiş; halk Çinlilere karşı uyarılmıştır.

*             İlk bulan ve bilim çevrelerine tanıtan İsveçli Subay Strahlenberg’dir.

*             W. Thomsen tarafından ilk kez okunmuş-tur. (1893)

*             Bu anıtlardan ilkin tarihçi Cüveyni Tarih-i Cihanküşa adlı eserinde bahsetmiştir. (12.yy)

Bu yazıtlar üç tanedir:

*             Bilge Tonyukuk Anıtı (720-725): Bu anıtı,  Tonyukuk kendi adına yazdırıp git-miştir. Bu anıtta Göktürklerle Çinliler arasında yapılan savaşlar,  Tonyukuk’un ağzından sade bir anlatımla,  hatıralar şeklinde anlatılmıştır. Tonyukuk ilk Türk yazar olarak kabul edilir.

*             Kültigin Anıtı (732): Göktürk Hakanı Bilge Kağan’ın,  ölen kardeşi Kültigin adına diktirdiği yazıttır. Yazıtta sanatlı bir söyleşi vardır. Yolluğ Tiğin tarafından yazılmıştır.

*             Bilge Kağan Anıtı (735): Bilge Kağan’ın ölümünden sonra oğlu tarafından diktirilmiştir. Bu abide de Bilge Kağan konuşmaktadır. Yazıtta sanatlı bir söyleşi vardır. Yolluğ Tiğin tarafından yazılmıştır.

 

İNCELEME

Kül Tigin Abidesi

1. Etkinlik

a. Okuduğunuz metin parçasının dil ve anlatım özelliklerini belirleyerek aşağıdaki bölüme yazınız.

a. Oldukça sade  bir dili vardır. Üslubunda bir eğiticilik söz konusudur. Kendilerinden sonraki kuşağın neler yapması gerektiğini anlattığı için didaktiktir. Hitabet(söylev) tarzında yazılmıştır.

b. Metin; dil, anlatım, tema, duyuş ve zevk bakımından eski Türklerin özelliklerini yansıtıyor mu? Metinde döneme özgü bu özelliklere nasıl yer veriliyor? Düşüncelerinizi belirtiniz.

b. Eski Türklerin özelliklerini yansıtıyor. Tek Tanrı inancından savaşçı bir millet oluşlarına kadar, altın, iplik gibi unsurlardan bahsetmiştir. Bunlar da Türklerin yaşamında olan unsurlardı.

 

2. Etkinlik

a. Okuduğunuz metin parçasında Köktürklere ait özellikleri tespit ederek aşağıdaki kavram haritasına yazınız.

a.            1.  Avcılık yaparak geçimlerini sağlarlar.

2. Altını, gümüşü ve ipeği işlemesini biliyor. Madencilikle uğraştıklarını gösterir.

3. Savaşçı bir millettir. Kahramanlık ön plandadır.

4. Bilgili insanlardır.

5. Yaptıkları her işte hesap verirler.

6. Fakirlere yardım yaparlar.

7. Hakanlarının söylerine sadıktırlar.

8. Tek tanrılı bir dine inanmaktadırlar. Gök Tanrı inancını benimserler.

9. Çinlilerle ilişki içindedirler.

10. Yazıyı kullanmasını biliyorlar.

b. Türklere ait yazılı kaynakların en önemlileri hangileridir? Bu önem neden kaynaklanmaktadır? Niçin? Düşüncelerinizi belirtiniz.

b.Yenisey Yazıtları ile Orhun Abideleridir. Yenisey Yazıtları tam bir kitabe özelliği göstermez ama Orhun Abideleri bu noktada bir ilk olması nedeniyle önemlidir. Ayrıca ilk olmasının yanında Türk tarihi, kültürü, medeniyeti, sosyal, siyasi yaşamı hakkında bilgi verdiği için kıymetlidir.

 

3. Etkinlik

a. Köktürk Yazıtları’ndaki tarihî ve siyasi olayların tarih kitaplarında nasıl anlatıldığını belirtiniz.

a. Tarih kitaplarında özellikleri Türklerin Çinlilerle olan ilişkileri hakkında bilgi verilmektedir. Bunu kaynağı da yine Orhun Abidelerindendir.

b. Köktürk Yazıtları’nın Türk tarihi açısından önemini açıklayınız.

b. Türklerin yerleşik hayata geçtikten sonra bilinen en eski yazılı metinleridir.

c. Köktürk Yazıtları’ndaki temel düşünce nedir? Köktürk Yazıtları’nın hangi konuları içerdiğini yorumlayınız.

c. Temel düşünce halkına karşı kendini sorumlu hissedip hesap verme, sonraki kuşaklara aydınlatma, bilgi verme, sonraki kuşakları tehlikelere karşı koruma ve nasıl davranmaları gerektiğini belirtmedir.

 

ANLAMA VE YORUMLAMA

4. Etkinlik

a. Aşağıda İslamiyet öncesi yazılı Türk edebiyatına ait ilk alfabe ve metin örnekleri verilmiştir. Metinlerden hareketle yazılı dönemin eserlerini gruplandırarak aşağıdaki bölüme yazınız.

a.

1. Metin

Latin Alfabesiyle Yazılmış  Köktürkçe Metin

Tengri teg Tengride bolmış Türk Bilge Kagan bu ödke olurtum. Sabımın tüketi eşidgil. Ulayu ini yigünüm oglanım biriki oguşum budunum biriye şadpıt begler yırıya tarkat buyruk begler Otuz (Tatar…)

 

Latin Alfabesiyle Yazılmış Türkiye Türkçesi Metni

Tanrı gibi gökte olmuş Türk Bilge Kağanı, bu zamanda oturdum. Sözümü tamamıyla işit. Bilhassa küçük kardeş yeğenim, oğlum, bütün soyum, milletim, güneydeki şadpıt beğleri, kuzeydeki tarkat, buyruk beyleri, Otuz Tatar…..

 

Köktürk Alfabesiyle Yazılmış Köktürkçe Metin

 

2. Metin

Latin Alfabesiyle Yazılmış Uygurca Metin

Bu buyan edgü kılınç – nıng tüş – inte

burkan kutın bulup men kamala anantaşiri kininte

bud ködürmeçe tınlıglar oglarınga

bulturayın nırvanıg ang üslünçü – sinte

 

Latin Alfabesiyle Yazılmış Türkiye Türkçesi Metni

Bu iyilik ve iyi amelin karşılığında burkan saadetini bulup ben Kamala Ananta-Şri sonunda ayakta dolaşan canlıların oğlanlarına tam göçerken nirvanayı buldurayım.

 

Uygur Alfabesiyle Yazılmış Uygurca Metin

 

b. Yukarıdaki Uygur dönemine ait metnin içeriğini belirtiniz.

b. Budist Uygurlara ait olan metinlerdir. Dini içeriğe sahiptir.

c. Araştırmalarınızdan faydalanarak yazılı belgelerin bulundukları yerleri ve yazıların özelliklerini açıklayınız.

c. Orhun Yazıtları, Göktürk İmparatorluğu’nun ünlü hükümdarı Bilge Kağan devrinden kalma altı adet yazılı dikilitaştır. Moğolistan’ın kuzeyinde, Baykal gölününü güneyinde, Orhun ırmağı vadisindeki Koşo Saydam gölü yakınlarındadır. Bu yazıtlardan Köl Tigin ve Bilge Kağan yazıtları, Koçho Tsaydam bölgesindeki Orhun Irmağı civarında; Bilge Tonyukuk yazıtları ise, Köl Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarından yaklaşık 360 km uzakta, Tola Irmağı’nın yukarı yatağındaki Bayn Tsokto (Bayn Çokto) bölgesindedir. Bilge Tonyukuk yazıtlarının, (Orhun Irmağı civarında olmamasına rağmen), Orhun yazıtlarıyla birlikte düşünülmesi, anılması Köl Tigin ve Bilge Kağan yazıtları ile aynı döneme ait olması ve aynı konuları içermesindendir. Yazıtlar Türk dili, tarihi, edebiyatı, sanatı, töresi hakkında önemli bilgiler vermektedirler. Türk ve Türkçe adı, ilk kez Doğu Göktürkler dönemine ait bu yazıtlarda geçmektedir.

 

Yazıtların üçü çok önemlidir. İki taştan oluşan Tonyukuk 716, Köl Tigin (Kültigin) 732, Bilge Kağan 735 yılında dikilmiştir. Köl Tigin yazıtı, Bilge Kağan’ın ağzından yazılmıştır. Kültigin, Bilge Kağan’ın kardeşi, buyrukçu ihtiyar Tonyukuk ise veziridir. Anıtların olduğu yerde yalnızca dikilitaşlar değil, yüzlerce heykel, balbal, şehir harabeleri, taş yollar, su kanalları, koç ve kaplumbağa heykelleri, sunak taşları bulunmuştur.

 

Orhun Abideleri’ni ilk kez 1889 yılında Rus tarihçi Yardintsev bulmuştur. 1890’da bir Fin heyeti, 1891’de de bir Rus heyeti burada incelemelerde bulunmuştur. Bu heyetler yazıları çözememişlerdir. Fakat 1893 yılında Danimarkalı bilgin Vilhelm Thomsen, 38 harfli alfabeyi çözerek yazıtları okumayı başarmıştır. Alfabenin dördü sesli, dördü sessiz harften oluşur. Yazıda harfler birbirine birleştirilmez, kelimeler de birbirlerinden iki nokta üstüste konularak ayrılır. Sağdan sola ve yukarıdan aşağıya yazılır. Orhun abidelerinde yazılar yukarıdan aşağıya yazılmış ve sağdan sola doğru istiflenmiştir.

 

5. Etkinlik

İncelediğiniz metinlerden hareketle döneme özgü hangi özelliklerin esere yansıdığını örnekler vererek açıklayınız.

Sosyal hayatı, geçim kaynakları, siyasi yaşamları ve dini hayatları eser yansımıştır.

 

6. Etkinlik

a. İki gruba ayrılınız. Birinci grup; Köktürk Yazıtları’nı günümüze göre, ikinci grup ise yazıldığı döneme göre değerlendirsin.

b. Yazıtlardaki yaşam mücadelesini, hâkimiyet isteğini ve birlikte yaşama arzusunu tartışınız. Sonuçları sözlü olarak ifade ediniz.

b. Bu durum Türklerin genel özelliğidir. Türkler sürekli yaşam mücadelesi vermişler ve hiçbir zaman  başka milletlerin egemenliğinde yaşamayı tercih etmemişlerdir. Hakimiyet ve cihangirlik duygusu tüm Türk yöneticilerinde olan bir durumdur ki Moğol İstilası da bunun bir göstergesidir.

 

DEĞERLENDIRME

a. Aşağıda boş bırakılan yerlere uygun sözcükler getiriniz.

TONYUKUK, KÜLTİĞİN VE BİLGE KAĞAN  adına dikilen Köktürk Yazıtları 720-734  tarihleri arasında yazılmıştır.

 

b. Aşağıdaki bilgilerin başına doğru ise “D”, yanlış ise “Y” yazınız.

( Y ) Türk edebiyatının ilk yazılı metinleri Uygurca ile yazılmıştır.

( D ) İslamiyet öncesi yazılı Türk edebiyatı iki gruba ayrılır.

( D ) İslamiyet öncesi yazılı Türk edebiyatı metinlerinde döneme ait özellikler vardır.

( Y ) Köktürk Yazıtları dinî ve sosyal içerikli metinlerdir.

 

c. Aşağıdaki çoktan seçmeli soruyu cevaplayınız.

1. Köktürk Yazıtları’yla ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Uygur Devleti’yle Köktürk Devleti’nin Çinlilere karşı verdiği mücadele anlatılır.

B) Yazıtlarda edebî bir dil kullanılmıştır.

C) Köktürk Devleti’nin tarihine ışık tutar.

D) Köktürk alfabesi ile yazılmıştır.

E) Köktürk Yazıtları, Tonyukuk, Kül Tigin ve Bilge Kağan adına dikilmiştir.

CEVAP:A

 

ÜNİTE SONU DEĞERLENDİRMESİ

a. Destanların oluşum aşamalarıyla ilgili aşağıdaki boş bırakılan yerleri uygun sözcüklerle doldurunuz.

1. Aşama: Halkı derinden etkileyen bir OLAYIN yaşanması,

2. Aşama: Bu felakete karşı koyan ve halkı kurtaran bir KAHRAMANIN ortaya çıkması,

3. Aşama: Toplum belleğinde derin izler bırakan bu olay ve kahramanların destani öykülerinin HALK tarafından parçalar (epizotlar) hâlinde sözlü olarak söylenip yayılması,

4. Aşama: Güçlü bir şairin çıkıp bu uzun öyküleri DERLEYEREK yeniden yazması.

 

b. Aşağıdaki bilgilerin başına doğru ise “D”, yanlış ise “Y” yazınız.

( D ) Sözlü edebiyatta “tabiat, kahramanlık, savaş, yurt sevgisi, ahlak, dinî inanışlar” gibi konular ele alınmıştır.

( Y ) İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatında sözlü gelenek ve kültür hâkim değildir.

( D ) İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatında şiirlerde eski Türklerin yaşayış, inanış, gelenek ve göreneklerinin yansıması görülür.

 

c. Aşağıdaki çoktan seçmeli soruları cevaplayınız.

1. İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı nazım şekillerinden olan ve ölen kişilerin ardından söylenen, onun iyiliklerini ve erdemlerini dile getiren şiirler aşağıdakilerden hangisidir?

A) Destan

B) Sagu

C) Sav

D) Koşuk

E) Mersiye

CEVAP:B

 

2. Aşağıdakilerden hangisi İslamiyet’in kabulünden önceki döneme ait Türk edebiyatı ürünlerinden biri değildir?

A) Sav

B) Sagu

C) Destan

D) Koşma

E) Koşuk

CEVAP:D

 

3. Aşağıdaki tarihî kişilerden hangisi ile destan kahramanı Oğuz Kağan arasında bir benzerlikten söz edilebilir?

A) Atilla

B) Mete

C) Ilteriş Kağan

D) Kül Tigin

E) Bilge Kağan

CEVAP:B