9.Sınıf Dil ve Anlatım Konuları

Kelimelerde Anlam Değişmeleri

KELİMELERDE ANLAM DEĞİŞMELERİ

Bir sözcüğün anlattığı kavramdan az çok uzaklaşması, onun­la uzak yakın ilgisi bulunan ya da hiç ilgisi bulunmayan yeni bir kavramı yansıtır duruma gelmesine anlam değişmesi denir. Anlam değişmesi dilde şu şekillerde görülür:

 

a. Anlam Genişlemesi: Bir varlığın bir türünü ya da bölümü­nü anlatan sözcüğün zamanla o varlığın bütün türlerini birden anlatır duruma gelmesine anlam genişlemesi denir. Alan sözcüğü “düz, açık yer” anlamında kullanılırken günümüzde, bu anlamı yanında meslek, iş, araştırma-inceleme alanı vb. anlamlarında kullanılmaktadır. Yıldız gökteki yıldız anlamı yanında “herkesçe çok sevilen, mesleğinde parlayan sanatçı anlamında kullanılmaktadır. Hatta bu sözcük sinema, televiz­yon sanatçısı anlamına da gelmektedir. Anlam genişlemesi edebî eserlerde, mecazlı sözlerde çokça görülür.

 

b.  Anlam Daralması: Bir sözcüğün eskiden anlattığı duru­mun, nesnenin bir bölümünü bir türünü anlatır duruma gel­mesidir. Eskiden (Göktürkçede) mal mülk anlamında kullanı­lan tavar (davar) sözcüğü, günümüzde sadece koyun keçi

sürüsü anlamında kullanılmaktadır. Aynı şekilde oğlan “ço­cuk, evlat” demek iken, yani hem kız hem oğlan çocuğunu karşılarken, bugün sadece erkek çocuğunu karşılamaktadır. Örneklerden görüleceği gibi anlam daralmasında sözcüğün ilk anlamında bir daralma olmaktadır.

 

c. Başka Anlama Geçiş: Herhangi bir anlamda kullanılan sözcüğün sonradan bambaşka bir anlamda kullanılmasıdır. Eskiden (Göktürkçede) üzmek, “kırmak, kesmek” anlamında kullanılırdı. Zamanla bu sözcük başka bir anlama geçerek günümüzde “üzüntü vermek” anlamında kullanılmaktadır. Sakınmak “düşünmek, üzerinde durmak, kederlenmek, yaslanmak anlamlarına geliyordu. Günümüzde ise “herhangi bir şeyi yapmaktan, korku ve üzüntü verir düşüncesiyle uzak durmak” demektir. Yani önleyici tedbir almaktır. Ucuz (Gök-türkçede) kolay, değersiz, hakir anlamında iken bugün “az para ile alınan” anlamındadır. “Duman” anlamında kullanılan tütün sözcüğü de bir bitki türünü, tütün bitkisini karşılar du­ruma gelmiştir. Bu tür anlam geçişlerinde sözcüğün ilk (te­mel) anlamı kaybolmakta, zamanla başka anlamlara geç­mektedir.