12.Sınıf Dil ve Anlatım Konuları

Sanat Metinlerinin Ayrıcı Özellikleri

[tab:1.Sayfa]

Bilimin, edebiyatın gelişmesi ve buna bağlı olarak farklı alanlarda metinlerin yazılması, metinlerin sınıflandırılması sonucunu doğurmuştur. Bu sınıflandırma metin türlerinin birbirinden ayrılmasını ve anlaşılmasını kolaylaştırmıştır. Metinler anlatım türlerine, kullanılan dilin işlevine, yazılış amaçlarına, gerçeklikle ilişkilerine göre gruplandırılabilir. Buna göre metinler genel olarak öğretici metinler ve sanatsal (kurmaca) metinler olarak ikiye ayrılır.

Sanatsal metinlerin ayırıcı özellikleri şunlardır:

  • Öyküleme,      betimleme, kişileştirme, benzetme, abartma, çeşitli duyulardan yararlanma      gibi anlatım teknikleri kullanılır.
  • Sanatsal      metinlerin tek anlamı yoktur, sanatsal metinle çok anlamlıdır, her      okunuşta yeni anlamlar kazanır.
  • Sanatsal      metinlerde kelime ve cümlelerin yeri değiştirilemez.
  • Sanatsal      metinler yazıldığı dönemin özelliklerinden ve o dönemdeki her türlü      gerçeklikten izler taşır.
  • Sanatsal      metinler biriciktir, benzeri yapılamaz.
  • Sanatsal      metinlerde yalnız görünene, deneysele, hesaplanabilir değil bilinmeze,      geleceğe ve olabileceklere de yer verilebilir.
  • Edebi      zevk uyandırmak amacıyla yazılır.
  • Sözcükler      gerçek anlamının yanı sıra yan ve mecaz anlamlarıyla da kullanılır.
  • Öznel      anlatım vardır.
  • Yargılar      kanıtlanmak zorunda değildir.
  • Dil      göndergesel işlevin yanı sıra heyecanı dile getirme, alıcıyı harekete      geçirme vb. işlevlerde kullanılır.
  • Olaylar      değiştirilerek yazarın bakış açısıyla verilir.
  • Kurmaca      gerçeklik vardır.
  • Üslup      kaygısı ön plandadır.
  • Masal,      roman, hikâye, fabl, destan, şiir, halk hikâyesi gibi türler sanatsal metinlerdir.
  • Sanatsal      metinlerde ileti önceden belirlenmiş, kurallaştırılmış, değişmez bir      gerçek değildir.
  • İleti,      metnin içyapısına sindirilmiş okurun süzüp çıkaracağı tek anlamlılıktan      uzak bir ilişkiler yumağıdır.
  • Sanatsal      metinlerdeki her öğenin dış dünyada bir benzeri, bir karşılığı      bulunabilir.
  • Sanatsal      metinlerde okura kendi düş gücüyle doldurabileceği boş alanlar bırakılır.
  • Sanatsal      metinlerde okur kendini anlatılanların akışına kaptırıp yapıttaki      karakterlerle kendini özdeşleştirebilir.
  • Sanatsal      metinler dış dünya ile bağlantılı ama ondan farklı bir dünya sunar.
  • Sanatsal      metinlerde dil kişisel kullanılır.
  • İleti      dolaylı olarak verilir.
  • Okurun      düş gücüne yer bırakılır.
  • Sanatsal      metinlerin malzemesi dildir.
  • Üç temel      unsuru vardır: İçerik, dil ve üslup, yapı (şekil).
[tab:2.Sayfa]

Sanat Metinleriyle Öğretici Metinler Arasındaki Farklar

  • Öğretici      metinler okuyucuya vermek amacıyla yazılırken; sanatsal metinler okuyucuya      estetik zevk vermek amacıyla yazılır.
  • Öğretici      metinler kurgu değildir, gerçekler dile getirilir. Sanatsal metinler ise      kurgulanabilir, anlatılanlar hayal ürünü olabilir.
  • Öğretici      metinlerde nesnellik; sanatsal metinlerde öznellik hâkimdir.
  • Öğretici      metinler değişmez; sanatsal metinlerde değişiklik yapılabilir.
  • Öğretici      metinlerden kelimeler gerçek anlamda kullanılırken; sanatsal metinlerde      kelimeler mecaz ve yan anlamında kullanılabilir.
  • Öğretici      metinler açıklayıcı anlatım türüyle kaleme alınırken; sanatsal metinler      betimleyici ve öyküleyici anlatım türüyle yazılır.
  • Öğretici      metinler resmi, açık ve sade bir dille yazılır, üslup kaygısı yoktur.      Sanatsal metinlerde ise dil sanatsaldır, üslup kaygısı vardır.
  • Öğretici      metinlerde söz sanatlarına yer verilmez, sanatsal metinlerde ise söz      sanatları yer alır.
  • Öğretici      metinlerde dil göndergesel işlevde kullanılırken; sanatsal metinlerde dil      sanatsal işlevde kullanılır.

Sanatsal metinler anlatmaya ve göstermeye bağlı metinler olmak üzere ikiye ayrılır:

1. Anlatmaya Bağlı Metinler

  • Yaşanmış      ya da tasarlanmış gerçeklikten alınan bir olayın, bir anlatıcı tarafından      yorumlanıp dönüştürülmesiyle oluşturulur.
  • “Olay      örgüsü” bu metinlerde asıl unsurdur.
  • Anlatmaya      bağlı metinler kurmaca olduğu için olay örgüsü yaşanmaz, düzenlenir.
  • Anlatmaya      bağlı metinlerde yapı; olay örgüsü, kişiler, yer, zaman gibi birimlerin      bir düzen içerisinde verilmesiyle oluşur.
  • Bu      metinlerde ilahî bakış açısı, kahraman anlatıcının bakış açısı ve gözlemci      anlatıcı olmak üzere üç tip bakış açısı ve anlatıcı vardır.

2. Göstermeye Bağlı Metinler

  • Göstermeye      bağlı anlatımlarda olay sergilenerek gösterilir, yani anlatılmak istenen      husus meydanda ya da sahnede canlandırılır.
  • Gösterimlerin      yazıldığı metinler göstermeye bağlı metinler olarak nitelendirilir.
  • Genel      olarak dramatik metinler ve tiyatro olarak adlandırabileceğimiz bu tarz      metinlerde, kurmaca olay ve olay örgüsünü, bir sahne düzeninde topluluk      önünde canlandırmak esastır.