9.Sınıf Dil ve Anlatım Konuları

Türkçenin Ses Özellikleri

1. TÜRKÇENİN SES ÖZELLİKLERİ

Türkçede ünlü ve ünsüz olmak üzere 29 ses vardır. Bunların 8 tanesi ünlü, 21 tanesi de ünsüzdür.

Ünlülerin Sınıflandırılması

 

Dilimizdeki ünlüler söyleniş sırasında dilin, çenenin ve du­dakların aldığı biçime göre sınıflandırılır.

a. Dilin durumuna göre: Dilin durumuna göre ünlüler kalın ve ince olmak üzere ikiye ayrılır.

Kalın ünlüler: a, ı, o, u İnce ünlüler: e, i, ö, ü

 

b. Alt çenenin durumuna göre: Alt çenenin durumuna göre ünlüler geniş ve dar olmak üzere ikiye ayrılır.

Geniş ünlüler: a, e, o, ö Dar ünlüler: ı, i, u, ü

 

c. Dudakların durumuna göre: Dudakların durumuna göre ünlüler düz ve yuvarlak olmak üzere ikiye ayrılır.

Düz ünlüler: a, e, ı, i Yuvarlak ünlüler: o, ö, u, ü

 

Ünsüzlerin Sınıflandırılması

Ünsüzler ağız boşluğundaki boğumlandığı yere (çıkak), sü­rekli söylenip söylenemediğine ve yumuşak (ötümlü) ve sert (ötümsüz) oluşlarına göre sınıflandırılır.

a. Boğumlanmalarına (çıkak) göre:

Dudak ünsüzleri: Dudakların birbirine dokunmasıyla çıkar: b, m, p

Diş-dudak ünsüzleri: Üst dişlerin alt dudağa dokunmasıyla çıkar: f, v

Diş ünsüzleri: Dil ucunun üst dişlere yaklaşmasıyla veya dokunmasıyla çıkar. c, ç, d, j, l, n, r, s, ş, t, z

Damak ünsüzleri: Dilin orta kısmının ön damağa ya da dil kökünün art damağa yaklaşmasıyla çıkar. g, ğ, k, y

Gırtlak ünsüzleri: Bu ses, ciğerlerden gelen havanın ses tellerine çarpmasından ve ağızda hiç bir engele uğramadan çıkmasıyla oluşur. Türkçede gırtlak ünsüzü olarak sadece h sesi vardır.

 

b. Sürekli söylenip söylenmeyeceğine göre:

Ünsüzlerin söylenirken ses yolunun kapanmasına veya sü­rekli açık olmasına göre sınıflandırılmasıdır. Ünsüzler söyle­nirken ses yolu kapanıyorsa süreksiz, sürekli açık kalıyorsa sürekli ünsüzler adını alır. Bunu belirlemek için ünsüzün başına bir ünlü getirilir. Ak, süt, iç seslerini söylerken ses yolu tıkanmaktadır. Özzzzzzzzz, elllllllll, offffff seslerini söy­lerken ses yolu açık kalmaktadır. Bu özelliğine göre ünsüzler ikiye ayrılır:

Sürekli ünsüzler: f, ğ, h, j, l, m, n, r, s, ş, v, y, z

Süreksiz ünsüzler: b, c, ç, d, g, k, p, t

 

c. Yumuşak ve sert oluşlarına göre:

Ünsüzler ses tellerinde titreşime uğrayıp uğramadığına göre yumuşak (tonlu) ve sert (tonsuz) olmak üzere ikiye ayrılır.

Yumuşak ünsüzler: Ses tellerinin titreşmesiyle oluşan ün­süzlerdir. b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z

Sert ünsüzler: Ses telleri titreşmeden oluşan ünsüzlerdir. ç, f, h, k, p, s, ş, t

 

Ünlü ve Ünsüz Uyumları

 

Ünlü Uyumu: Türkçede iki tür ünlü uyumu vardır.

 

a. Büyük ünlü uyumu: Dilin durumuna göre ünlülerin kalın­lık incelik bakımından uyumudur. Türkçe sözcüklerde ilk hecede kalın ünlü varsa, ondan sonraki hecelerde kalın ünlü; ince ünlü varsa ince ünlü gelir. Bu kurala büyük ünlü uyumu denir.

“Ağaçlar çiçek açtı.” cümlesinde ilk hecede a kalın ünlüsün­den sonra a- a- a kalın ünlüleri; çiçek sözcüğünde ise, i, e ince ünlüleri; açtı sözcüğünde a- ı şeklinde kalın ünlüler gelmektedir.

Türkçe olduğu hâlde bu kurala uymayan bazı sözcükler de vardır. Kardeş < karındaş, anne < ana, elma < alma vb. Bu sözcüklerin asılları ünlü uyumuna uyarlar.

Bazı ekler Türkçe sözcüklere eklendiğinde ünlü uyumuna uymaz.

- yor eki: geliyor, yazıyor, okuyor vb.

- mtrak eki: mavimtrak, yeşilimtrak, sarımtrak vb.

- ki eki: sabahki, akşamki, dünkü vb.

- daş eki: yurttaş, vatandaş, dindaş, yoldaş vb.

- leyin eki: geceleyin, sabahleyin, akşamleyin vb.

- iken eki: silerken, bakarken, yazarken vb.

 

b.  Küçük ünlü uyumu: Küçük ünlü uyumu sözcüklerdeki ünlülerin düzlük yuvarlaklık, darlık-genişlik bakımından uyu­mudur.

1. Türkçe sözcüklerde düz ünlüler (a, e, ı, i) den sonra düz ünlüler gelir.

2. Yuvarlak ünlüler (o, ö, u, ü) den sonra;

a. Düz- geniş (a, e) ya da

b. Dar-yuvarlak (u, ü) gelir. Bu kurala küçük ünlü uyumu denir.

 

Örnek: bekledim, kömürlük, gövdesi, umursamaz, tarafsızlık, yorgunluktan

 

Not: KÜU, kelimenin tamamında değil, komşu iki hece ara­sında aranır: yumurtacı, yuvarlaklık, görebilmişti…

Bazı sözcükler Türkçe oldukları hâlde küçük ünlü uyumuna uymazlar: Armut, çamur, kabuk kavun, avuç, kavuşmak, yağmur vb.

-yor eki KÜU’yu devamlı bozar: olmuyor

 

Not: Yabancı sözcüklerde, birleşik kelimelerde ve tek heceli­lerde ünlü uyumu kuralı aranmaz.

 

SES OLAYLARI

a. Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşmesi–Ünsüz Uyumu)

Sonunda f, s, t, k, ç, ş, h, p ünsüzleri bulunan kelimeler “c, d, g” ile başlayan bir ek aldığı zaman ekin başındaki yumuşak ünsüzler sertleşerek “ç, t, k” olur.

sınıfda değil sınıfta Türk-ce değil Türkçe at-gı değil atkı

çiçek-ci değil çiçekçi 1905’de değil 1905’te,

Ünsüz benzeşmesi yabancı dillerden dilimize giren bazı yabancı sözcükler ile birleşik sözcüklerde aranmaz: İstikbâl, mahdut, makbul, işgal, meşgul ile akbaba, kurtdereli, üçgen, Akdeniz, kırkbayır vb.

 

b. Sert Ünsüzlerin Yumuşaması (Ünsüz Değişimi)

Sözcük sonlarındaki sert ünsüzler (ç, k, p, t) sesli harfle baş­layan bir ek aldıklarında yumuşarlar: ç-c; k-ğ; p–b; t–d olur. Bu kurala sert ünsüzlerin yumuşaması denir.

ağaç – ağacı ekmek – ekmeği söğüt – söğüde kitap – kitaba vb.

Tek heceli sözcükler ile yabancı dillerden dilimize giren bazı sözcükler bu kurala uymaz: iç- içi; ok- oku; kırk- kırkı; kata -kata; yat – yatı vb. gayret – gayreti; ehemmiyet- ehemmiyeti vb. hukuk – hukuku; millet- milleti vb.

 

c. Ünlü türemesi

-cık / -cik eki alan bazı kelimelerde araya bir ünlünün girdiği görülür:

Bir-cik→biricik, az-cık→azıcık, genç-cik → gencecik, dar-cık→daracık…

Pekiştirilmiş bazı kelimelerde de ünlü türemesi olabilir: Yalnız → yapayalnız, çevre → çepeçevre, gündüz → güpe­gündüz, düz → düpedüz, çıplak → çırılçıplak

 

d. Ünsüz türemesi

Bazı birleşik fiillerin oluşumunda ünsüz türemesi görülür: Af etmek – affetmek his etmek – hissetmek

Bazı sözcüklere ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde söz­cüklerde aynı türeme ortaya çıkar. af-ı = affı had-i = haddi hak-ı=hakkı

Ünlüyle biten sözcüklere, ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde, Türkçe sözcüklerde iki ünlü yan yana gelemeyeceği için bu ünlülerin arasına “y, ş, s, n” ünsüzlerinden uygun olan biri gelir. Bu ünsüz türemesine kaynaştırma da denir. oku-y-an           okuyan

baba-s-ı            babası

yedi-ş-er           yedişer

elma-n-ın           elmanın

 

e. Ünlü Düşmesi

İki heceli olan kimi sözcükler ünlüyle başlayan bir ek aldıkla­rında ikinci hecelerinde bulunan ünlüyü düşürürler. omuz – um          omzum

oğul – u                oğlu

Bazı birleşik fiillerin oluşumunda ünlü düşmesi olur: Kahır olmak = Kahrolmak, Sabır etmek = Sabretmek

Bazı sözcükler yapım eki alırken ünlü düşmesi olur: ileri – le – mek =ilerlemek koku – la – mak=koklamak

 

f. Ünsüz Düşmesi

-cek ,-cak küçültme eki alan bazı kelimelerde olur: Küçük-cük=küçücük          minik-cik=minicik

Bazı sözcükler yapım eki alırken ünsüz düşmesi olur:

Yüksek-l-mek=yükselmek

Alçak-l-mak=alçalmak

 

g. Ünlü Daralması

Fiillerin sonlarında bulunan geniş ünlüler (a, e) “-yor” ekinin darlaştırıcı özelliğinden dolayı daralarak, (ı, i, u, ü) dar ünlü­lerine dönüşür. Buna ünlü daralması denir. bekl-e-yor > bekl-i-yor kalm-a-yor > kalm-ı-yor özl-e-yor > özl-ü-yor soll-a-yor > soll-u-yor

Tek heceli olan “de-, ye-“ fiillerinde de darlaşma görülmekte­dir:

De-y-en=diyen                   ye-yor=yiyor

De-y-erek=diyerek             ye-y-en=yiyen

 

Türkçenin başlıca ses özellikleri şunlardır:

1.    Türkçe sözcükler büyük ve küçük ünlü uyumuna uyar. Ancak bu kurala uymayan çok az sayıda sözcük ve ekler vardır.

2.    Türkçe sözcüklerde ilk heceden sonra (ikinci üçüncü hecelerde) o, ö ünlüsü bulunmaz. Bulunan sözcükler Türkçe değildir. Atom, horoz, radyo vb.

3.    Türkçede uzun ünlü yoktur, âlim, nâzım, âşık gibi söz­cükler Türkçe değildir.

4.    4. İki ünlü yan yana gelmez. İki ünlü yan yana geliyorsa araya bir kaynaştırma sesi (harfi) girer. Oku-y-an, bağ-la-n-acak, masa-s-ı vb.

5.    İki ünlü yan yana bulunan saat, şair, şiir, fiil, muayene, reis, maalesef vb. Türkçe değildir.

6.    Türkçe sözcüklerde f, h, j sesi yoktur. Mahkeme, tüfek, jilet, jandarma, ajanda, vb.

7.    Ancak tabiat taklidi seslerden oluşan sözcükler bu kura­lın dışındadır. Fısıldamak, of, vb.

8.    Türkçede c, ğ, l, m, n, r, v, z sesleri sözcüğün başında bulunmaz. Yani bu seslerle başlayan sözcükler Türkçe değildir. Cami, lâle, marul, nane, raf, vazife, zerdali vb.

9.    Sözcük sonunda b, d, c, g sesleri bulunmaz. Kitab, derd, ilac, vb. Bu seslerle biten sözcükler kitap, dert, ilaç biçi­minde söylenir.

10.  Sözcüğün başında iki ünsüz yan yana bulunmaz. Bulu­nanlar Türkçe değildir. Plan, kredi, tren.

11.  Sözcüğün sonunda üç ünsüz ses yan yana bulunmaz. Bulunanlar Türkçe değildir. Sfenks, kontr

12.  Sözcük kökünde aynı cinsten iki ünsüz yan yana bulun­maz. Millet, hürriyet, tasavvur, hassas vb. Türkçe değil­dir.